Naar de inhoud
NL

Wat veroorzaakt kanker? Negen veranderingen om je risico te verkleinen

Ziekte

Kanker is een woord dat emoties, spanning, angst, twijfel en controverse oproept.

Omdat de begrippen en oorzaken eromheen zo ingewikkeld zijn, is het niet zo vreemd dat er veel mythes en geruchten de ronde doen over hoe iemand die gevreesde ziekte krijgt.

Mobiele telefoons, kunstmatige zoetstoffen en zelfs deodorant hebben allemaal wel eens de schuld gekregen van bepaalde soorten kanker.

Maar in werkelijkheid is kanker geen nieuwe of door de mens veroorzaakte ziekte. De vele vormen van kanker werden zelfs al vaak beschreven door geleerden in het oude Egypte en Griekenland.

In 2014 ontdekten wetenschappers uitgezaaide kanker in het 3000 jaar oude skelet van een man uit het oude Nubië. Onderzoekers hebben zelfs sporen van kanker gevonden in botten van dinosaurussen!

Als de grote K al bestaat zo ver terug als we kunnen kijken, hoeveel hebben onze omgeving en leefstijl van vandaag dan te maken met het krijgen van kanker? Laten we de oorzaken van kanker eens beter bekijken, en ook wat je kunt doen om je risico zo klein mogelijk te maken.

Sommige dingen kunnen we gewoon niet veranderen

Net als de dood en de belastingen liggen sommige dingen buiten onze macht. Laten we het eerst hebben over twee bekende factoren die bijdragen aan kanker en die vastliggen: je geslacht en je leeftijd.

Je geslacht voorspelt weinig goeds, tenminste als je een man bent. Afgezien van soorten kanker die alleen bij het ene of het andere geslacht voorkomen, komen de meeste soorten kanker zo'n twee tot drie keer vaker voor bij mannen dan bij vrouwen.

Vrouwen hebben wel hun eigen hindernissen. Vrouwen die geen kinderen hebben, hebben bijvoorbeeld een iets hoger risico op borstkanker, eierstokkanker en baarmoederkanker.

Toch is je leeftijd zonder twijfel je grootste risicofactor voor kanker. Heel simpel gezegd: bij de meeste soorten kanker wordt de kans steeds groter naarmate je ouder wordt. En we worden met z'n allen ouder dan ooit.

Maar hoe ouder we worden, hoe meer tijd er is voor schade aan ons DNA, die zich langzaam opstapelt. Van nature hebben we een behoorlijk slim afweersysteem tegen die schade, met een aantal controlepunten die ervoor zorgen dat cellen niet uit de pas lopen.

Maar al die schade bij elkaar zorgt er uiteindelijk voor dat deze beveiligingen het begeven, waardoor kanker ongeremd kan groeien en zich kan verspreiden.

De negen factoren die je wel kunt veranderen

Onderzoekers hebben onvermoeibaar gezocht naar de oorzaken van kanker die het makkelijkst te veranderen zijn. Wij hebben een lijst gemaakt van negen alledaagse gewoonten waarmee je, als je ze aanpast, je risico op bepaalde soorten kanker zou kunnen verkleinen. Dit zijn de vrijwillige ondeugden, gewoonten en leefstijlkeuzes die wetenschappelijk het sterkst in verband zijn gebracht met het ontstaan van kanker:

Roken:

Sigaretten worden niet voor niets 'kankerstokjes' genoemd. Tabak is de meest vermijdbare oorzaak van kanker en is in zijn eentje verantwoordelijk voor 21% van de sterfgevallen door kanker wereldwijd.

Onderzoek laat zien dat je door deze verslaving gemiddeld zo'n 13 levensjaren verliest, en dat ongeveer de helft van alle rokers uiteindelijk overlijdt aan een ziekte die met tabak te maken heeft.

Iedereen weet dat roken je risico op longkanker enorm vergroot: het risico blijkt twintig keer zo groot te worden.

Maar je zult misschien verbaasd zijn hoeveel andere soorten kanker overtuigend in verband zijn gebracht met roken. Op de lijst, die nog lang niet volledig is, staan onder meer bloed-, mond-, neus-, keel-, maag-, lever-, nier-, darm-, prostaat- en blaaskanker!

Hoe kan het inademen van wat rook zoveel schade aanrichten?

De stoffen in tabaksrook vallen het afweersysteem van je lichaam van meerdere kanten aan: ze zijn direct giftig voor weefsels, ze verstoren de natuurlijke beschermende barrières, en daarnaast veroorzaken ze algemene irritatie en ontsteking.

Zo verklein je je risico:

Neem je voor om te stoppen, of begin er nooit aan! Weet wel dat het risico niet alleen geldt voor sigaretten, maar ook voor sigaren, pruimtabak en zelfs meeroken. Dat je risico al groter wordt als je alleen rook in je omgeving inademt, zou genoeg reden moeten zijn om je vrienden te helpen stoppen.

Bewezen hulpmiddelen zijn onder andere begeleiding door een zorgverlener, gedragstherapie of steungroepen, en nicotinevervangers of andere medicijnen. (10)

Wat je eet

Hier hebben veel mensen moeite mee: in de drukte van tegenwoordig is een snelle stop bij een fastfoodzaak of een vette burger soms onweerstaanbaar.

Geen enkel onderwerp is zo vaak onderzocht op zijn risico op kanker, maar de resultaten zijn op zijn zachtst gezegd wisselend. Laten we het bewijs voor een paar van de meer omstreden soorten eten eens op een rij zetten:

Vet in je eten wordt al lang gezien als mogelijke oorzaak van de verschillen tussen landen in bepaalde soorten kanker. Het meest overtuigend is dat aangetoond bij prostaatkanker.

Voedingsmiddelen met een combinatie van veel alfa-linoleenzuur en weinig gewoon linolzuur, zoals rood vlees en zuivelproducten, worden vooral in verband gebracht met een hoger aantal gevallen. Men denkt dat dit verband komt doordat mannen die minder vet eten een lager testosterongehalte hebben.

De waarheid zit misschien in het feit dat vet per gram meer calorieën heeft dan koolhydraten, eiwit en alcohol. Dat klopt met de bevinding dat meer calorieën, waar ze ook vandaan komen, leiden tot gewichtstoename en dus tot een hoger risico op kanker.

Rood vlees wordt, als je het in grote hoeveelheden eet, in verband gebracht met een hoger risico op darmkanker. Het onderzoek was het overtuigendst bij bewerkt vlees. Onderzoeken laten zien dat het risico op darmkanker met 18% stijgt voor elke 50 gram bewerkt vlees die je per dag eet.

Dat zijn maar tweeënhalf plakjes boterhamworst! Daarnaast wordt onbeperkt rood vlees eten ook in verband gebracht met een grotere kans om te overlijden aan welke soort kanker dan ook.

Van groenten en fruit is gebleken dat ze op zijn minst een lichte beschermende werking hebben tegen veel soorten kanker.

Die bescherming begint al bij een vrij kleine hoeveelheid: onderzoeken laten een voordeel zien bij 100 gram groenten of fruit per dag.

Een bijzonder interessant verband is gevonden met lycopeen, een stof in tomaten waarvan wordt gedacht dat die je risico op prostaatkanker flink kan verkleinen.

Zo verklein je je risico:

Gezond eten is moeilijk, en de hoeveelheid informatie hierover kan al snel overweldigend voelen. Het World Cancer Research Fund heeft de enorme berg gegevens over dit onderwerp bekeken en kwam onlangs met een aantal belangrijke, algemene aanbevelingen voor iedereen die zijn risico op kanker wil verkleinen:

  1. Beperk calorierijk eten en drinken, zoals suikerhoudende dranken;
  2. Eet vooral plantaardig;
  3. Beperk rood vlees en vermijd bewerkt vlees;
  4. Gebruik minder zout; en
  5. Vermijd beschimmelde granen en peulvruchten.

Van het mediterrane eetpatroon, met veel groenten, fruit, noten, bonen, vis en olijfolie, is daarna gebleken dat het het totale risico op kanker met 12% verkleint.

(Te weinig) beweging: Wist je dat meer dan 60% van de volwassenen in de Verenigde Staten niet regelmatig beweegt? En wat nog verontrustender is: bijna een kwart van alle volwassenen zit vrijwel de hele dag stil!

We weten allemaal dat een luie leefstijl sterk samenhangt met overgewicht, diabetes en slaapapneu, maar onderzoek laat ook zien dat weinig bewegen in verband staat met 5% van de sterfgevallen door kanker.

Je vraagt je waarschijnlijk af welke soorten kanker te maken hebben met te weinig beweging.

Onderzoek uit Japan laat zien dat matig bewegen samenhing met een kleiner risico op borst-, darm-, lever-, alvleesklier- en maagkanker.

In sommige gevallen was het risico meer dan 25% kleiner!

Er wordt gedacht dat bewegen op verschillende manieren beschermt tegen kanker.

De bekendste theorieën zijn dat het je immuunsysteem beter laat werken, ontstekingsstoffen die prostaglandines heten in toom houdt, en de hoeveelheid insuline, hormonen en groeifactoren in je bloed verlaagt.

Zo verklein je je risico:

Hoe lang, hoe zwaar en hoe vaak je precies moet bewegen om je risico op kanker te verkleinen, weten we nog niet, maar er bestaan wel aanbevelingen om in het algemeen gezond te blijven.

Volgens de American Heart Association moeten volwassenen minstens 5 dagen per week 30 minuten matig intensief aan duursport doen, of 3 dagen per week 20 minuten intensief bewegen.

Let wel: dit geldt als het minimum, en het staat vast dat je gezondheid er nog meer op vooruitgaat als je meer beweegt dan dat.

Overgewicht:

Overgewicht wordt in verband gebracht met een hoger risico op veel soorten kanker, en naar schatting veroorzaakt obesitas 20% van alle gevallen van kanker!

Obesitas had een bijzonder slecht effect op de kans op hormoongerelateerde kanker, zoals baarmoederkanker, waarbij het verantwoordelijk is voor maar liefst 41% van de gevallen.

Het is ongetwijfeld ingewikkeld, maar men denkt dat overgewicht kanker veroorzaakt via ontstekingen en hogere hormoonspiegels die door het vet in gang worden gezet.

Zo verklein je je risico:

Het kan lastig zijn, maar het goede nieuws is dat afvallen sterk samenhangt met een kleiner risico om kanker te krijgen of eraan te overlijden.

Voeding en beweging zijn het allerbelangrijkst, maar afvallen kan heel moeilijk zijn en vraagt een enorme inzet. Volgens de Centers for Disease Control and Prevention kun je 1-2 pound (0,5-0,9 kg) per week afvallen als je elke dag 500-1000 calorieën minder eet.

Houd in gedachten dat zelfs een beetje afvallen al heel goed kan zijn voor je algemene gezondheid, onder andere doordat je bloeddruk, cholesterol en bloedsuiker omlaag gaan.

Heb je elk dieet en elk sportschema al zonder resultaat geprobeerd, verlies dan de moed niet. Sommige mensen hebben wat extra hulp nodig, en je hoeft niet verlegen te zijn om je zorgverlener te vragen naar de vele mogelijkheden die er voor je zijn.

Van ingrijpendere maatregelen tegen obesitas, zoals een maagverkleining, is aangetoond dat ze je risico om aan kanker te overlijden met 60% verkleinen.

Te veel drinken:

Overmatig alcoholgebruik vergroot het risico op een aantal soorten kanker.

Uit een heel groot onderzoek onder een miljoen vrouwen bleek dat zelfs één alcoholisch drankje per dag het risico op mond-, keel-, borst-, lever- en endeldarmkanker iets vergrootte.

Volgens het onderzoek kwam er voor elk extra drankje nog eens 6% risico bij!

Een ander groot onderzoek in 8 Europese landen liet zien dat alcohol verantwoordelijk is voor in totaal 10% van de gevallen van kanker bij mannen en 3% bij vrouwen.

Net als bij veel andere punten op deze lijst heeft de manier waarop alcohol kanker veroorzaakt waarschijnlijk meerdere kanten. Sommigen denken dat alcohol onbedoeld een vervoermiddel kan zijn waardoor kankerverwekkende deeltjes oplossen en in de cellen van je lichaam terechtkomen.

Ook is bekend dat alcohol het oestrogeen in je bloed verhoogt en het folaat verlaagt. En tot slot werkt deze bedwelmende stof als een irriterende stof die veel normale stofwisselingsprocessen in je lichaam verstoort.

Zo verklein je je risico:

Wil je af en toe van een drankje genieten, doe dat dan met verstand. Mannen kunnen het beter houden bij twee alcoholische drankjes per dag, en vrouwen kunnen het best na één drankje stoppen.

Het risico op kanker wordt deels gecompenseerd door een paar voordelen van alcohol als je met mate drinkt, zoals een kleine stijging van het 'goede' cholesterol, een kleiner risico op bloedstolsels en een zekere antioxiderende werking.

Infecties:

Naar schatting 17% van de nieuwe gevallen van kanker komt door infecties. Veel virussen kunnen de cellen van je lichaam binnendringen en daar de machinerie overnemen voor hun eigen gebruik.

Omdat veel virussen zichzelf zo vaak mogelijk willen vermenigvuldigen, schakelen ze de regeling uit die ervoor zorgt dat cellen niet ongeremd gaan delen en kanker veroorzaken.

Op deze manier zijn verschillende virussen verantwoordelijk voor onder meer baarmoederhalskanker, leverkanker, huidkanker en een aantal vormen van bloedkanker.

Zo verklein je je risico:

De meeste van deze virussen worden van de ene op de andere persoon overgedragen via contact met besmet bloed of andere lichaamsvloeistoffen.

Er is al veel vooruitgang geboekt om ongewenste overdracht zo veel mogelijk te voorkomen, zoals strengere controle van bloedproducten, regels voor tatoeëren, programma's voor naalden voor eenmalig gebruik en de ontwikkeling van kunstmatige bloedvervangers.

Hoe dan ook: het belangrijkste wat je kunt doen, is zorgen dat jij en je kinderen alle vaccinaties hebben gehad... want die kunnen voorkomen dat veel van deze virussen tot kanker leiden.

Te veel zon:

Elk jaar wordt bij meer dan 1 miljoen mensen huidkanker vastgesteld, en zo'n 70.000 daarvan hebben de dodelijke vorm, melanoom.

De straling van de zon is de belangrijkste oorzaak van al deze gevallen van huidkanker, en hoe meer zon je in je hele leven bij elkaar krijgt, hoe vaker het voorkomt.

Dat wil niet zeggen dat je nooit meer de deur uit moet. Voor zover we weten, gaat het om lange, onbeschermde blootstelling aan deze ultraviolette stralen.

En deze stralen veroorzaken genetische mutaties en tasten het vermogen van je huid aan om indringers buiten te houden.

En ja, ook op een zonnebank word je blootgesteld aan ultraviolet licht. Onderzoek laat nu zien dat als je vóór je 35e onder de zonnebank gaat, je risico op melanoom met 75% stijgt!

Zo verklein je je risico:

Iedereen zou het felle zonlicht moeten beperken tijdens de piekuren tussen 10.00 en 15.00 uur. Een zonnebril, een hoed of andere beschermende kleding kan helpen.

En tot slot is zonnebrandcrème onmisbaar, vooral bij jonge kinderen, die in hun zomers en vakanties razendsnel veel zon bij elkaar sprokkelen.

Waar je werkt:

Je werk kan je van zichzelf al een hoger risico op kanker geven.

Sommige beroepen zijn ingedeeld als kankerverwekkend voor mensen, en later is dan vastgesteld welke chemische stof of welk middel precies de schade aanricht.

Het maken van schoenen wordt bijvoorbeeld in verband gebracht met longkanker door leerstof, en met een vorm van bloedkanker door een schoonmaakmiddel met de chemische stof benzeen.

Het IARC heeft zorgvuldig een uitgebreide lijst samengesteld van meer dan honderd van deze kankerverwekkende stoffen.

Waar je woont:

Het staat buiten kijf dat onze omgeving bijdraagt aan ons risico op bepaalde soorten kanker.

Tussen sommige landen, met een heel ander eetpatroon of een heel ander sociaal leven, kan het verschil in hoe vaak bepaalde soorten kanker voorkomen oplopen tot een factor twintig.


Onderzoekers hebben zelfs aangetoond wat er gebeurt als je verhuist van een gebied waar een bepaalde kanker weinig voorkomt naar een gebied waar diezelfde kanker veel voorkomt.

Je familie krijgt dan binnen één tot drie generaties geleidelijk het kankerrisico van de nieuwe omgeving.

Dat blijkt ook uit de stijging van longkanker in de Verenigde Staten in de afgelopen 50 jaar, terwijl maagkanker in diezelfde periode juist afnam.

Hoewel je ze allemaal zelf kunt veranderen, zijn deze negen factoren verantwoordelijk voor maar liefst een derde van de sterfgevallen door kanker.

Begin vandaag nog met veranderingen om je risico te verkleinen!

Tot slot

  • Omdat de wereldbevolking ouder wordt en langer leeft, komt kanker vaker voor dan ooit.
  • Een actieve leefstijl, gezond eten en met mate van het leven genieten kunnen samen je risico op veel soorten kanker flink verkleinen.

Food, Health & You
Gastauteur:
Peter Grossman,

Arts (MD), medisch schrijver en consultant